ကာရန်မညီ တေးမပီလည်း ဤစာကို ရေးချင်လို့  (၁၄) – ကမ္ဘောဇတိုင်း  စိုင်းစိုင်း

နှစ်ပေါင်းများစွာ ရှုပ်ထွေးခဲ့သည့် စာရေးစနစ် ပြဿနာကို ဖြေရှင်းခြင်း

ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ စာရေးစနစ်သည် သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲများ နှင့်အတူ အဖန်တလဲလဲ ပြောင်းလဲခဲ့ရသည်။ ၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ မတိုင်မီက အာရပ်အက္ခရာကို အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တူရကီဘာသာစကားများ၏ လက်တင်အက္ခရာ ကူးပြောင်းရေး လှုပ်ရှားမှုနှင့်အတူ ပထမအကြိမ် လက်တင် အက္ခရာသို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၄၀ ပြည့်လွန် ဆိုဗီယက်ယူနီယံ ခေတ်တွင်မူ ဥဇဘက်ဘာသာစကားကို ဆီရီလစ် (Cyrillic) အက္ခရာစနစ်သို့ အဓမ္မပြောင်းလဲ အသုံးပြုစေခဲ့သည်။ ဆီရီလစ် (Cyrillic) အက္ခရာစနစ် ဆိုသည်မှာ အဓိကအားဖြင့် ဥရောပအရှေ့ပိုင်း၊ ဘော်လ်ကန်ဒေသနှင့် အာရှအလယ်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဆလဗ် (Slavic) လူမျိုးစုများ စတင် အသုံးပြုခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့အဓိက စာရေးစနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီးနောက် ၁၉၉၃ ခုနှစ်၌ လက်တင်အက္ခရာစနစ်သို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ထပ်မံပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် လက်တွေ့တွင် ဆီရီလစ်နှင့် လက်တင် အက္ခရာစနစ် နှစ်မျိုးစလုံးကို ပြည်သူလူထုကြား ကာလရှည်ကြာစွာ ဒွန်တွဲအသုံးပြုခဲ့ကြရသည့် အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ သမ္မတလက်ထက်တွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြန့်ကြာခဲ့သည့် စာရေးစနစ်ဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများ ကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဖြေရှင်းရန်နှင့် လက်တင် အက္ခရာစနစ်သို့ အပြီးအပိုင် ကူးပြောင်းရန်အတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဥပဒေ လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ပြီး ၂၀၂၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့မှစ၍ တရားဝင် အကောင်အထည် ဖော်ဆောင်ရွက်မည် ဖြစ်သည်။

ယခင် ၁၉၉၅ ခုနှစ် လာတင်အက္ခရာစနစ်တွင် အသုံးပြုခဲ့သော Oʻ, Gʻ, Sh, Ch ကဲ့သို့သော စာလုံးပေါင်း သတ်ပုံများနှင့် အာပေါ့ စထရိုဖီ (Apostrophe) အသုံးပြုမှုများသည် ခေတ်မီ ဒစ်ဂျစ်တယ်ကမ္ဘာတွင် နည်းပညာဆိုင်ရာ အခက်အခဲ များစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် စမတ်ဖုန်း Touchscreen များ၊ ကွန်ပျူတာ ကီးဘုတ်များနှင့် ရှာဖွေရေး အင်ဂျင်များ (search engine) ၏ ကုဒ်စနစ် (Encoding) ကွဲပြားမှုများကြောင့် အချက်အလက်များကို မှန်ကန်စွာ ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် ခက်ခဲခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အွန်လိုင်း ငွေပေးချေမှုစနစ်များနှင့် စက်သင်ယူမှု ဘာသာပြန် စနစ်များတွင်လည်း အမှားအယွင်းများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ယခုအခါ “တစ်သံလျှင် စာလုံးတစ်လုံး” (One Sound – One Letter) ဟူသော မူဝါဒဖြင့် စနစ်တကျ ပြုပြင် ပြောင်းလဲလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

အဆိုပါ အက္ခရာပြောင်းလဲမှု လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပြည်သူလူထုနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအတွက် မလိုအပ်ဘဲ အခက်အခဲ မဖြစ်ပေါ်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် အဆင့်လိုက် ကူးပြောင်းမည့် အစီအမံများကို ချမှတ်ထားသည်။ သတ်မှတ်ရက် မတိုင်မီ ထုတ်ဝေခဲ့သော နိုင်ငံကူးလက်မှတ်များ၊ ကိုယ်ရေးအချက်အလက် စာရွက်စာတမ်းများ၊ နိုင်ငံတော် ငွေကြေးများနှင့် အာမခံစာချုပ်များသည် သက်တမ်းကုန်ဆုံးသည်အထိ တရားဝင် အသုံးပြုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံတော် အထိမ်းအမှတ် တံဆိပ်များ၊ လမ်းညွှန်ဆိုင်းဘုတ်များနှင့် လုပ်ငန်းသုံး ဆိုင်းဘုတ်များကို ချက်ချင်းလဲလှယ်ရန် တောင်းဆိုထားခြင်း မရှိဘဲ သဘာဝအတိုင်း ဟောင်းနွမ်းပျက်စီးသွားသည့် အချိန်ကျမှသာ အသစ်လဲလှယ်သွားရန် စီစဉ်ထားသည်။

လက်တင်အက္ခရာ၏ သမိုင်းကြောင်း

ယနေ့ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးအများဆုံးဖြစ်သော လက်တင်အက္ခရာ (သို့မဟုတ်) ရိုမန်အက္ခရာသည် ရုတ်တရက် ပေါ်ပေါက် လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းထောင်ချီသော သမိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်လျှောက် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြောင်းလဲ တိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအက္ခရာစနစ်၏ အစဦးပိုင်းကို ဘီစီ ၇၀၀ ဝန်းကျင် ရှေးဟောင်းလက်တင်ခေတ်တွင် စတင်တွေ့ရှိရပြီး ထိုစဉ်က အက္ခရာအရေအတွက်မှာ ၂၁ လုံးသာ ရှိခဲ့သည်။

အက်ထရပ်စကန် (Etruscan) အက္ခရာမှတစ်ဆင့် ဂရိနှင့် ဖိုနီရှန်းစာရေးစနစ်များမှ ဆင်းသက်အခြေခံခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရှေးဦးခေတ် ကာလတွင် ယနေ့ ကျွန်ုပ်တို့ ရင်းနှီးနေသော G၊ J၊ U၊ W၊ Y နှင့် Z စသည့် အက္ခရာများ လုံးဝမရှိသေးဘဲ အသံထွက် စနစ်မှာလည်း ယခုခေတ်နှင့် ကွဲပြားမှုများ ရှိခဲ့သည်။

ဘီစီ ၁ ရာစုသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ရောမအင်ပါယာ ကြီးထွားလာမှုနှင့်အတူ ဂန္ထဝင် လက်တင်ခေတ်သို့ ကူးပြောင်းလာပြီး အက္ခရာ အရေအတွက်မှာ ၂၃ လုံးအထိ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် မူလအက္ခရာများအပြင် ‘G’ စာလုံးကို စတင်တီထွင် ထည့်သွင်းခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ထိုခေတ်ကာလက အဆင့်မြင့်ယဉ်ကျေးမှုရှိသော ဂရိဘာသာစကားမှ စကားလုံးများကို ငှားယူသုံးစွဲပြီး စာလုံး ပေါင်းနိုင်ရန်အတွက် ‘Y’ နှင့် ‘Z’ ဟူသော အက္ခရာ နှစ်လုံးကိုပါ ထပ်မံဖြည့်စွက် အသုံးပြု လာခဲ့ကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် အလယ်ခေတ်ကာလများသို့ ရောက်ရှိသောအခါ ဘာသာစကားနှင့် အသံထွက်များ ပိုမိုနက်နဲလာသဖြင့် စာလုံးများကို ခွဲခြားအသုံးပြုရန် လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် မူလက တစ်လုံးတည်းအဖြစ် တွဲသုံးခဲ့သော အက္ခရာများထဲမှ ‘I’ မှ ‘J’ ကိုလည်းကောင်း၊ ‘V’ မှ ‘U’ ကိုလည်းကောင်း သီးခြားစီ ခွဲထုတ်ခဲ့ကြပြီး ဂျာမန်နစ်ဘာသာစကားများ၏ အသံထွက်အတွက် ‘W’ စာလုံးကိုပါ အသစ်တီထွင်ခဲ့ကြသဖြင့် အက္ခရာ ၂၆ လုံး ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။

မျက်မှောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာချိန်တွင်မူ ဤအက္ခရာ ၂၆ လုံးသည် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ ISO စံနှုန်းပြည့် လက်တင် အက္ခရာစု (A မှ Z) အဖြစ် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးတွင် အခိုင်အမာ အခြေစိုက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ကွန်ပျူတာများ၊ စမတ်ဖုန်းများ၊ ကီးဘုတ်များနှင့် ကမ္ဘာ့နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ စနစ်အားလုံးတွင် ဤအခြေခံ ၂၆ လုံးကိုသာ စံနှုန်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်၍ အသုံးပြုနေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းရိုမန်လူမျိုးတို့၏ ကျောက်စာထွင်းရာတွင် သုံးခဲ့သော ရိုးရှင်းသည့် သင်္ကေတအနည်းငယ်သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြုပြင် မွမ်းမံမှုများနှင့်အတူ ပြောင်းလဲလာခဲ့ပြီး ယခုအခါ တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် နည်းပညာကို မောင်းနှင် နေသည့် အဓိက အက္ခရာစနစ်ကြီးအဖြစ်သို့ အောင်မြင်စွာ ရောက်ရှိလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

စာရေးစနစ် ပြောင်းလဲမှု

ဘာသာစကားများကို စိတ်ဝင်စားကြသည့် လူငယ်များအနေဖြင့် ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ စာရေးစနစ် ပြောင်းလဲမှု သမိုင်းနှင့် လက်တင်အက္ခရာ၏ ဖြစ်တည်လာပုံတို့မှ အဖိုးတန် သင်ခန်းစာများကို အောက်ပါအတိုင်း လေ့လာ ဆည်းပူးနိုင်ပေသည်။

၁။ ဘာသာစကားနှင့် စာရေးစနစ်တို့၏ ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောသဘာဝ

ဘာသာစကားနှင့် စာရေးစနစ်များသည် တည်ငြိမ်နေတတ်သည်မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေးနှင့် သမိုင်းကြောင်း ဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုများအပေါ် မူတည်၍ အပြောင်းအလဲများ ကြုံတွေ့ရတတ်ကြောင်း ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းက ဖော်ပြနေသည်။ အာရပ်အက္ခရာမှသည် ဆိုဗီယက်ခေတ် ဆီရီလစ်အက္ခရာသို့၊ ထိုမှတစ်ဆင့် လက်တင် အက္ခရာသို့ အဆင့်ဆင့် ကူးပြောင်း ခဲ့ရခြင်းသည် နိုင်ငံရေးစနစ်နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လိုအပ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ စာရေးစနစ်များ အစားထိုးလဲလှယ်ခဲ့ကြရပုံကို ဘာသာစကားနှင့် လူမှုဆက်စပ်မှုကို လေ့လာသူများအတွက် ကောင်းစွာ သင်ခန်းစာယူနိုင်ပေသည်။

၂။ တစ်သံလျှင် စာလုံးတစ်လုံး

ယနေ့ ဒစ်ဂျစ်တယ်ခေတ်တွင် စာရေးစနစ်သည် ဆက်သွယ်ရေး သက်သက်သာ မဟုတ်ဘဲ နည်းပညာစနစ်များနှင့်ပါ တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေသည်။ ရှေးဟောင်း သို့မဟုတ် ရှုပ်ထွေးသော စာလုံးပေါင်း သတ်ပုံများနှင့် အာပေါ့ စထရိုဖီ (Apostrophe) များ ပါဝင်ခြင်းသည် ကွန်ပျူတာကီးဘုတ်များ၊ ရှာဖွေရေး အင်ဂျင်များနှင့် ဒေတာဘေ့စ်များတွင် အမှားအယွင်းများ ဖြစ်ပေါ်စေ နိုင်ပါသည်။ထို့ကြောင့် ဘာသာစကားသစ်များ ဖန်တီးရာတွင် သို့မဟုတ် ရှိပြီးသား စနစ်များကို ပြုပြင်ရာတွင် “တစ်သံလျှင် စာလုံးတစ်လုံး” (One Sound – One Letter) ဟူသော နည်းပညာနှင့် ကိုက်ညီသည့် မူဝါဒသည် အလွန် အရေးကြီးကြောင်း လူငယ်များ သတိပြုသင့်သည်။

၃။ အက္ခရာစနစ်များ၏ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်

လက်တင် အက္ခရာ၏ သမိုင်းကြောင်းအရ ရှေးဦးခေတ်က  ၂၁ လုံးသာ ရှိခဲ့ရာမှ ဂန္ထဝင်ခေတ်နှင့် အလယ်ခေတ်များ၌ အသံထွက် လိုအပ်ချက်အရ ထပ်မံတိုးချဲ့ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ခေတ်တွင် စံနှုန်းပြည့် ၂၆ လုံးအဖြစ် အခိုင်အမာ ရပ်တည် လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအချက်က ဘာသာစကားနှင့် အက္ခရာတို့သည် လူတို့၏ အသံထွက် လိုအပ်ချက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေး တိုးတက်မှုများ အပေါ် မူတည်ကာ အချိန်နှင့်အမျှ တိုးတက် ပြောင်းလဲလာတတ်ကြောင်း ဘာသာစကား လေ့လာသူများအတွက် အသိပညာ တစ်ရပ်ကို ပေးစွမ်းနေသည်။

၄။ ဘာသာစကား မူဝါဒနှင့် လက်တွေ့ကျသော အကောင် အထည်ဖော်မှု

နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ အဓိကကျသော ဘာသာစကား သို့မဟုတ် စာရေးစနစ်ကို ပြောင်းလဲသည့်အခါ ရုတ်တရက် အပြည့်အဝ အတင်းအကျပ် လုပ်ဆောင်ခြင်းထက် ပြည်သူလူထုနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ မလိုအပ်ဘဲ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရန် အဆင့်လိုက် ကူးပြောင်းမည့် အစီအမံများ (Phased Implementation) ချမှတ်ပေးရန် လိုအပ်ကြောင်း ဥဇဘက်ကစ္စတန်အစိုးရ၏ ဆောင်ရွက်ချက်မှတဆင့် လေ့လာနိုင်သည်။ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်များ သက်တမ်း ကုန်သည်အထိ အသုံးပြုခွင့်ပေးခြင်းနှင့် လမ်းညွှန်ဆိုင်းဘုတ်များကို သဘာဝအတိုင်း ဟောင်းနွမ်းမှသာ လဲလှယ်ခွင့် ပြုခြင်းတို့သည် လက်တွေ့ကျပြီး ပြည်သူကို မျက်နှာမူသော မူဝါဒကျင့်သုံးမှု၏ ကောင်းမွန်သော သင်ခန်းစာတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။

စာကိုး: Uzbekistan to introduce revised Latin alphabet in April 2027, SOURCE: Xinhua

ဒစ်ဂျစ်တယ် မောင်လူအေး

ရိုးသားခြင်းနဲ့ ချွေးနံ့သင်းတဲ့ ဘဝကို တည် ဆောက် နေသူကတော့ နိုးကြား တက်ကြွသူ မောင်လူအေးပါပဲ။ မောင်လူအေးဆိုတာ ရပ်ကွက်ထဲမှာ နာမည်နဲ့လိုက်အောင် အေးချမ်းပြီး လက်လုပ်လက်စားလုပ်ကိုင်စားနေတဲ့ လူငယ် တစ်ယောက်ပါ။ နေ့စဉ် နေပူမရှောင် မိုးရွာမရှောင် ကုန်ထမ်းတာ၊ ပစ္စည်းပို့တာနဲ့ ချွေးတပေါက်ပေါက်ကျ အလုပ် ကြိုးစားပြီး မိသားစုကို ကျွေးမွေးနေသူပေါ့။ အလုပ်လုပ်ရင်း အဝေးသင် တက္ကသိုလ် တက်နေပါတယ်။

တစ်ရက်မှာတော့ မြို့လယ်ကောင်က နာမည်ကြီး ကုမ္ပဏီကြီးတစ်ခုမှာ ဂိုဒေါင်ကြီးကြပ်ရေးမှူးရာထူးအတွက် ဝန်ထမ်း ခေါ်တယ်ဆိုတဲ့ ကြော်ငြာကို သူတွေ့လိုက်ရတယ်။ မောင်လူအေးက အဲဒီအလုပ်အတွက် လိုအပ်တဲ့ လက်တွေ့ လုပ်ငန်း အတွေ့အကြုံတွေ၊ လုပ်ရည်ကိုင်ရည်တွေကတော့ အပြည့်အဝရှိသူပါ။ ဒါပေမဲ့ ကံဆိုးတာက ကွန်ပျူတာနဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ် စနစ်ဆိုတာကို တစ်ခါမှ ကိုင်တွယ်ဖူးခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။

အင်တာဗျူးနေ့ရောက်တော့ မောင်လူအေးဟာ သူ့ရဲ့ အသန့်ရှင်းဆုံး အင်္ကျီကိုဝတ်၊ ဆံပင်ကို သပ်ရပ်အောင်ဖီးလို့ ကုမ္ပဏီရဲ့ တိုက်ခန်းအထပ်မြင့်ပေါ်က ခမ်းနားတဲ့ အင်တာဗျူးခန်းထဲကို ဝင်သွားခဲ့ပါတယ်။ အင်တာဗျူးအဖွဲ့မှာ ဥက္ကဋ္ဌကြီးနဲ့ HR မန်နေဂျာတို့က လေးနက်ခန့်ညားတဲ့ မျက်နှာထားတွေနဲ့ ထိုင်စောင့်နေကြပါတယ်။

HR မန်နေဂျာ က စတင်မေးမြန်းပါတယ်။

“မောင်လူအေးရဲ့ CV ကတော့ လက်တွေ့လုပ်ငန်းအတွေ့အကြုံတွေ သိပ်ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကုမ္ပဏီက အခု အချက်အလက် အားလုံးကို ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်နဲ့ သွားနေတာဆိုတော့… မင်းမှာ Digital Literacy (ဒစ်ဂျစ်တယ် တတ်မြောက်မှု) ရော ရှိရဲ့လား?”

မောင်လူအေးက ချက်ချင်းပဲ ရိုးသားဖြူစင်စွာနဲ့ ခေါင်းညိတ်ပြီး ပြုံးပြလိုက်ပါတယ်။

 “ရှိပါတယ်ခင်ဗျာ! ကျွန်တော် စာဖတ်တတ်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ ဟို… ဖုန်းထဲက ဒစ်ဂျစ်တယ် သတင်းစာတွေဆိုရင်လည်း လိုအပ်ရင် အသံထွက်ပြီး ကျယ်ကျယ်လောင်လောင် ဖတ်ပြနိုင်ပါတယ်ခင်ဗျ!”

အင်တာဗျူးအဖွဲ့သားတွေ အချင်းချင်း မျက်လုံးချင်းစွေကြည့်မိသွားကြပါတယ်။ ခဏနေတော့ HR မန်နေဂျာက စားပွဲပေါ်က လက်ပ်တော့ကွန်ပျူတာကို မောင်လူအေးဘက် တိုးပေးလိုက်ပြီး…

 “ကဲ… ဒါဆိုရင် လက်တွေ့စမ်းကြည့်ရအောင်။ ကွန်ပျူတာရှေ့မှာ ထိုင်ပြီး စကရင်ပေါ်က လော့ခ်ကျနေတဲ့နေရာမှာ Password ရိုက်ထည့်လိုက်ပါကွယ်” လို့ ပြောလိုက်ပါတယ်။

မောင်လူအေးလည်း ကွန်ပျူတာရှေ့မှာ တပ်အပ်သေချာ ထိုင်လိုက်ပါတယ်။ ကီးဘုတ်ကို ကြည့်လိုက်တော့ စာလုံးတွေက အင်္ဂလိပ်လို ပြန့်ကျဲနေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက စိတ်မပျက်ဘဲ အစွမ်းကုန် ကြိုးစားပါတယ်။

သူ့လက်ညှိုးလေးနဲ့ ကီးဘုတ်ပေါ်က စာလုံးတွေကို တစ်လုံးချင်းစီ ရွေးပြီး…

P ကို တစ်ချက်နှိပ်၊

A ကို တစ်ချက်နှိပ်၊

ဆက်တိုက်ဆိုသလို S – S – W – O – R – D အထိ အက္ခရာတစ်လုံးချင်းကို တပ်အပ်သေချာ စာလုံးပေါင်းပြီး ရိုက်ထည့်လိုက်ပါတယ်။

ပြီးတဲ့အခါမှာတော့ စာမျက်နှာပေါ်မှာ ပေါ်လာတဲ့ “Password” ဆိုတဲ့ စာလုံးကြီးကို ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားစွာ ထိုးပြရင်း…

“ပြီးပါပြီခင်ဗျာ! ‘ပတ်စ်ဝေါ့ဒ်’ ဆိုတဲ့ စာလုံးပေါင်းကို အမှားအယွင်းမရှိ အက္ခရာစပ်ပြီး ရိုက်ပြီးပါပြီခင်ဗျ!” လို့ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ကြီး ပြောလိုက်ပါတော့တယ်။

အဲဒီစကားသံဆုံးတာနဲ့ အင်တာဗျူးအဖွဲ့သားတွေမှာ ရယ်ရမလား ငိုရမလားမသိတော့ဘဲ မေ့လဲမတတ် ဖြစ်သွားကြပါတော့တယ်။

သင်ခန်းစာနှင့် နိဂုံး

ဒီဟာသလေးရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ဝမ်းနည်းစရာ အမှန်တရားတစ်ခု ရှိနေပါတယ်။ မောင်လူအေးလိုပဲ လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ အရည်အချင်းရှိပြီး လုံ့လဝီရိယ ကြီးမားတဲ့ လူငယ်တွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ခေတ်သစ် ကမ္ဘာကြီးက နည်းပညာနဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်ဆီ အလျင်အမြန် ကူးပြောင်းသွားတဲ့အခါ အခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ် အတတ်ပညာ (Digital Literacy) မရှိသေးတာ တစ်ခုတည်းနဲ့တင် တော်ရုံတန်ရုံ အလုပ်အကိုင်ဈေးကွက်တွေကနေ ဖယ်ထုတ်ခံနေရတတ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် တစ်ဖက်မှာ လူငယ်တွေအနေနဲ့ ခေတ်နဲ့အညီ နည်းပညာကို လေ့လာသင်ယူဖို့ လိုအပ်သလို တစ်ဖက်မှာလည်း အလုပ်ရှင်တွေနဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းအနေနဲ့ အဲဒီလို ရိုးသားကြိုးစားတဲ့ လူငယ်တွေ နည်းပညာ ကွာဟချက်ကြောင့် အခွင့်အလမ်း မဆုံးရှုံးရအောင် ကူညီဖြည့်ဆည်းပေးဖို့ လိုအပ်ကြောင်းကို ဒီဇာတ်လမ်းလေးက ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေပါတယ်။

အသိပညာဆင်းရဲမွဲတေမှု

ခေတ်သစ်ကမ္ဘာကြီးသည် နည်းပညာနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုများအပေါ် အခြေခံ၍ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြောင်းလဲတိုးတက်လျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဤဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများ၏ နောက်ကွယ်တွင် ဒစ်ဂျစ်တယ်နှင့် သတင်း အချက်အလက် လက်လှမ်းမီမှု ကွာဟချက် (Digital and Informational Divide) ဟူသော ကြီးမားသည့် လူမှုစီးပွား အကျပ်အတည်းတစ်ခု တိတ်တဆိတ် အမြစ်တွယ်နေသည်။ ဆင်းရဲမွဲတေမှုဟူသည် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း ချို့တဲ့မှုသက်သက် မဟုတ်တော့ဘဲ၊ သတင်းအချက်အလက်၊ ကျန်းမာရေးဗဟုသုတနှင့် နည်းပညာအတတ်ပညာများ လက်လှမ်းမမီခြင်း ဟူသော “အသိပညာဆင်းရဲမွဲတေမှု” က ပိုမိုဆိုးရွားသည့် အတားအဆီး ဖြစ်လာသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် သတင်းအချက်အလက် ကွာဟချက်၊ ကျန်းမာရေးသတင်းအမှားနှင့် နည်းပညာအရ ဖယ်ထုတ်ခံရခြင်းတို့က လူသားတို့၏ စီးပွားရေး၊ အသက်ရှင်သန်ခွင့်နှင့် အနာဂတ်အခွင့်အလမ်းများကို မည်သို့ ရိုက်ချိုးပိတ်ဆို့ထားကြောင်း ဖော်ပြလိုသည်။

ဈေးကွက်နှင့် နည်းပညာ သတင်းအချက်အလက် ကွာဟချက်

 သတင်းအချက်အလက် ကွာဟချက်သည် လူတစ်ဦး၏ စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းကို တိုက်ရိုက် ရိုက်ချိုး ဖျက်ဆီး ပစ်သည်။ ကျေးလက်ဒေသမှ လယ်သမားတစ်ဦးသည် နှစ်ရှည်လများ စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် သီးနှံများကို အင်တာနက်လိုင်း မကောင်းခြင်းနှင့် ခေတ်ပေါ်သီးနှံဈေးကွက် သတင်းများကို အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ မရရှိခြင်းတို့ကြောင့် ရိုးရာအတိုင်း ဒေသခံပွဲစားထံတွင်သာ အလွန်နည်းပါးသော ဈေးနှုန်းဖြင့် နှစ်စဉ် ရောင်းချနေရသည်။ ၎င်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက် အနေဖြင့် မြို့ပြကုန်သည်များနှင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်နိုင်သည့် စိုက်ပျိုးရေး Application (App) အသုံးပြုခွင့်ရသော တခြားဒေသမှ လယ်သမားများသည် သုံးဆမက ပိုမိုသော ဝင်ငွေကို ရရှိသွားကြသည်။

ဤဖြစ်ရပ်သည် စိုက်ပျိုးမြေ သို့မဟုတ် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း ချို့တဲ့မှုထက် “ဈေးကွက်နှင့် နည်းပညာ သတင်းအချက်အလက် ကွာဟချက်” ကသာ စီးပွားရေး အကျိုး အမြတ်ကို ပိတ်ဆို့ထားကြောင်း  သာဓကတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်စီးပွားရေးတွင် သတင်းအချက်အလက်ကို အချိန်နှင့်တပြေးညီ ရယူနိုင်စွမ်း (Information Symmetry) သည် ငွေပင်ငွေရင်းထက်ပင် အရေးပါလာပြီး ၎င်းကို မရရှိနိုင်သည့် ရိုးရာလယ်သမားများသည် မိမိတို့၏ လုပ်အားနှင့် ရင်းနှီး မြှုပ်နှံမှုအပေါ် ထိုက်တန်သော အကျိုးအမြတ်ကို မခံစားရဘဲ ခေါင်းပုံဖြတ်ခံရမှု သံသရာထဲတွင် ပိတ်မိနေကြရသည်။

ကျန်းမာရေးနှင့် သတင်းအမှား

 သတင်းအချက်အလက် ကွာဟချက်သည် စီးပွားရေးကိုသာမက လူသားတို့၏ အသက်ရှင်သန်ခွင့်ကိုပါ ခြိမ်းခြောက် နိုင်သည်။ ဝေးလံခေါင်ဖျားသော ဒေသရှိ မိခင်တစ်ဦးသည် မိမိ၏ ရင်သွေးငယ် ဖျားနာသည့်အခါ မှန်ကန်သော ကျန်းမာရေး ဗဟုသုတနှင့် ဆေးခန်း တည်နေရာကို မရှာဖွေနိုင်ဘဲ လူမှုကွန်ရက်နှင့် ရွာတွင်းမှ ထွက်ပေါ်လာသော “ဆေးမြီးတို သတင်းအမှား” များကို မှီဝဲမိသောကြောင့် ကလေးငယ်၏ အသက်အန္တရာယ်အထိ စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ တစ်ပြိုင်နက် တည်းမှာပင် မြို့ပြမှ မိခင်များသည် အွန်လိုင်း ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုနှင့် မှန်ကန်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကြံပြုချက် များကို လွယ်ကူစွာ ရယူနေကြသည်။

ဤဖြစ်ရပ်က “အသိပညာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုသည် စီးပွားရေး အတားအဆီးမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ လူသားတို့၏ အသက်ရှင်သန်ခွင့်နှင့် အခြေခံ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း” ဖြစ်ကြောင်း ထင်ဟပ်နေသည်။ မှန်ကန်သော ကျန်းမာရေး သတင်းအချက်အလက်ကို မရရှိခြင်းနှင့် သတင်းအမှား (Misinformation) များ၏ သားကောင်ဖြစ်ရခြင်းသည် ဆင်းရဲနွမ်းပါး သူတို့၏ အသက်ကို စတေးရသည်အထိ ဆိုးရွားသော ဘေးထွက် ဆိုးကျိုးများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

နည်းပညာအရ ဖယ်ထုတ်ခံရခြင်း

နည်းပညာအရ ဖယ်ထုတ်ခံရခြင်းသည် မျိုးဆက်သစ် လူငယ်တို့၏ အနာဂတ်နှင့် လူမှုဘဝ အပြောင်းအလဲများကို လမ်းစပျောက် စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝါသနာနှင့် အရည်အချင်းရှိသော်လည်း ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုကြောင့် ကျောင်းတွင် ကွန်ပျူတာနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စနစ်ကို လေ့လာခွင့် မရခဲ့သည့် လူငယ်တစ်ဦးသည် အလုပ်အကိုင်ဈေးကွက်သို့ ရောက်သည့် အခါ အခြေခံ ကွန်ပျူတာ အသုံးပြု နိုင်စွမ်းနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် အတတ်ပညာ (Digital Literacy) မရှိခြင်းကြောင့် ခေတ်သစ် အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းများမှ စနစ်တကျ ဖယ်ထုတ်ခံလိုက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ဝင်ငွေနည်းပါးသော ရိုးရာလက်လုပ် အလုပ်များတွင်သာ ရုန်းကန်နေရပြီး ဒစ်ဂျစ်တယ် အရင်းအမြစ် ရရှိခဲ့သည့် သက်တူရွယ်တူများနှင့် ကွာဟချက်မှာ ပိုမိုကြီးမားလာသည်။

ဤသာဓကများသည် ဗဟုသုတနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်လက်လှမ်းမီမှု ချို့တဲ့ခြင်းက လူငယ်တစ်ဦးချင်းစီ၏ “လူမှုရေး ကူးပြောင်း လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်း” (Social Mobility) ကို တိုက်ရိုက်ပိတ်ဆို့ပြီး ဆင်းရဲမွဲတေမှု သံသရာကို ရှည်ကြာ စေကြောင်း သက်သေပြ နေသည်။ နည်းပညာ အတတ်ပညာ မရှိခြင်းသည် လူငယ်တစ်ဦးကို ခေတ်သစ်စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပြင်ပသို့ တွန်းပို့လိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့၏ ဘဝတိုးတက်နိုင်ခြေကို လုံးဝ လမ်းပိတ်ပစ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဤ သာဓက များကို  ခြုံငုံသုံးသပ် ပါက “ဒစ်ဂျစ်တယ်နှင့် သတင်းအချက်အလက် ကွာဟချက်” က လူသားတို့၏ စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် အနာဂတ် လူမှုဘဝများကို မည်မျှအထိ ဆိုးရွားစွာ ရိုက်ချိုးပိတ်ဆို့ထားကြောင်း မီးမောင်း ထိုးပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရန်နှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှု ပပျောက်ရန်အတွက် လမ်း၊ တံတား၊ အဆောက်အအုံ စသည့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးမှုများသာမက ဒစ်ဂျစ်တယ် အခြေခံအဆောက်အအုံများ ဖြန့်ကြက် ပေးခြင်း၊ သတင်း အချက်အလက်နှင့် ကျန်းမာရေး အသိပညာများ မျှဝေခြင်း၊ ဒစ်ဂျစ်တယ် အတတ်ပညာ (Digital Literacy) မြှင့်တင်ပေးခြင်း စသည့် သတင်းအချက်အလက်နှင့် နည်းပညာ ကွာဟချက်ကို ကျဉ်းမြောင်းစေမည့် မဟာဗျူဟာ များကို မဖြစ်မနေ အကောင် အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ရမည် ဖြစ်သည်။

စာကိုး:

• Headline: Changing Demand for Skills in the Digital Economy, Source: International Labour Organization (ILO) Research Department
• Headline: The Digital Divide and the Future of Work, Source: ILO Global Commission on the Future of Work
• Headline: Digital Transformation and the Inclusivity Challenge in the Labor Market, Source: ILO Employment Policy Department

ဝက်ဝံလေးများနဲ့ ကောင်းကင်ပျံ သံမဏိငှက်ကြီး

ညဉ့်နက်သန်းခေါင်ယံအချိန်တွင် KG တန်းကျောင်းသူလေး တုနှိုင်းမေထွဋ် (ခေါ်) တုတု မှာ အိပ်ရာပေါ်တွင် လူးလှိမ့်ရင်း မျက်လုံးကြောင်နေလေသည်။

“မေမေ… တုတု အိပ်မပျော်ဘူး၊ ပုံပြင်လေးတစ်ပုဒ်လောက် ပြောပြပါလားဟင်” ဟု တုတုက ပျင်းရိပျင်းတွဲ အသံလေးဖြင့် ပူဆာလေသည်။

မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ချောချော မှာမူ တစ်နေ့လုံး အိမ်မှုကိစ္စများဖြင့် ပင်ပန်းထားသဖြင့် ပုံပြင်အသစ် စဉ်းစားရန် ခေါင်းစားနေသည်။ ထိုစဉ် အိပ်ရာဘေး စားပွဲပေါ်တွင် တင်ထားသော သတင်းစာကို လှမ်းမြင်လိုက်ရသည်။  သတင်းစာကို လှန် လှော လိုက်သည့ အခါ ထူးခြားသော သတင်း တစ်ပုဒ်ကို တွေ့ရသည်။ သတင်းခေါင်းစဉ်မှာ ” ဂျပန်မန်ဂါ ‘ချီခါဝါ’ (Chiikawa) ဇာတ်ကောင်များဖြင့် အလှဆင်ထားသော လေယာဉ်ကို ANA မိတ်ဆက်ပြသ” ဟူ၍ ဖြစ်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နာမည်ကြီး All Nippon Airways (ANA) လေကြောင်းလိုင်းက Boeing 767-300ER လေယာဉ်တွင် လူကြိုက်များသော ‘ချီခါဝါ’ (Chiikawa) ကာတွန်းဇာတ်ကောင် ရုပ်ပုံများကို ရေးဆွဲကာ ဂျပန်ပြည်တွင်း ခရီးစဉ်များတွင် ပြေးဆွဲနေသည့် အကြောင်းအရာ ဖြစ်သည်။ ချီခါဝါ (Chiikawa) သည် ဂျပန်အနုပညာရှင် Naganoက ဖန်တီးပြီး ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်မှစတင်ကာ X (ယခင် Twitter) ပေါ်တွင် ဗိုင်းရပ်စ် (Viral) ဖြစ်ပွားပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံး၌ အလွန်ရေပန်းစားလာခဲ့သည့် ဂျပန်မန်ဂါနှင့် အန်နီမေးရှင်း ဇာတ်ကောင်စီးရီးကြီး ဖြစ်သည်။ ဤစီးရီး၏ အမည်တူ အဓိက ဇာတ်ကောင်ဖြစ်သော ချီခါဝါလေးသည် ဝက်ဝံ လေးတစ်ကောင်နှင့် တူပြီး အလွန်ကြောက်တတ်၊ ငိုလွယ်သော စရိုက်ရှိသော်လည်း သူငယ်ချင်းများ ဘေးဒုက္ခနှင့် ကြုံတွေ့ရချိန်တွင်မူ သတ္တိရှိရှိဖြင့် ရှေ့ထွက် ကာကွယ် ပေးတတ်သည့် စိတ်ထားရှိသည်။ ၎င်းသည် စကားကို အသံအနည်းငယ်သာ ထွက်၍ ပြောဆိုနိုင်ပြီး ကံစမ်းမဲ ပေါက်ရာမှတစ်ဆင့် ရရှိထားသော ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်အိမ်ငယ်လေးတွင် နေထိုင်ကာ ဘဝကို ရုန်းကန်လှုပ်ရှားနေသည့် ချစ်စဖွယ် ဇာတ်ကောင်လေး တစ်ကောင် ဖြစ်သည်။

ဒေါ်ချောချောက စိတ်ကူးပေါက်ကာ သတင်းစာပါ အချက် အလက်များကို အခြေခံ၍ ဟာသလေးနှောကာ အိပ်ရာဝင်ပုံပြင်အဖြစ် စတင်ဖန်တီးလိုက်လေတော့၏။

“ကဲ… ဒါဆိုရင် ဟိုးရှေးရှေးတုန်းက ‘ချီခါဝါ’ ဆိုတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဝဝ ဝက်ဝံလေးတွေ နေထိုင်တဲ့ တိုင်းပြည်တစ်ပြည် ရှိသတဲ့သမီးရဲ့” ဟု ဒေါ်ချောချောက ဇာတ်လမ်းစလိုက်သည်။

“ဟာ… မေမေကလည်း ရုပ်ပြောင်ထဲကလို ပုံစံမျိုးနဲ့လား” တုတုက မျက်လုံးလေး ကလယ်ကလယ်ဖြင့် မေးသည်။

“ဟုတ်တယ်လေ၊ ဒီတိုင်းပြည်မှာ ‘ချီခါဝါ’ ရယ်၊ သူ့သူငယ်ချင်း နားရွက်ပြာပြာလေးနဲ့ ‘ဟာချီဝါရီ’ ရယ်၊ အမြဲတမ်း စက်စက် ယိုအောင် အော်တတ်တဲ့ ယုန်ဖြူလေး ‘ဥဆာဂိ’ တို့ ရှိကြသတဲ့။ သူတို့လေးတွေက ကောင်းကင်ကြီးပေါ်မှာ ပျံသန်းချင်ကြတာပေါ့။ ဒါနဲ့ သူတို့က ဂျပန်လေကြောင်းလိုင်းဆီကနေ Boeing 767 အမျိုးအစား သံမဏိ ငှက်ကြီးတစ်ကောင်ကို ငှားပြီး ငှက်ကြီးရဲ့ ကိုယ်ထည်ပေါ်မှာ သူတို့ရဲ့ပုံတွေကို ဆေးရောင်စုံခြယ်ကြတာပေါ့…”

“ဟင်… လေယာဉ်ပျံကြီး ပေါ်မှာ ရေးဆွဲတာပေါ့ မေမေရဲ့”

“အေးပေါ့ သမီးရယ်… အဲဒီ ANA လေယာဉ်ပျံကြီးပေါ်မှာ တကယ်ရေးဆွဲထားတာ။ အဲဒီမှာ ထူးဆန်းတာက ငှက်ကြီးထဲ ဝင်လိုက်တာနဲ့ သောက်စရာ ပလတ်စတစ်ခွက်တွေ၊ ခေါင်းမှီတဲ့ အခင်းလေးတွေမှာတောင် သူတို့ရဲ့မျက်နှာလေးတွေက ပြုံးပြနေကြသတဲ့…”

တုတုက သဘောကျပြီး ရယ်မောရင်း မေးလိုက်သည်။

“ဟာ… ဒါဆိုရင် လေယာဉ်ပျံပေါ်က ခရီးသည်တွေ မုန့်စားနေတုန်း အဲဒီချီခါဝါ ရုပ်လေးတွေက မုန့်တွေကို လုစား မှာပေါ့နော်”

“လုစားမှာပေါ့! အထူးသဖြင့် ဟောဒီ ‘ဥဆာဂိ’ ဆိုတဲ့ ယုန်ဖြူလေးဆိုရင် လေယာဉ်မောင်းဦးထုပ်ကြီး ဆောင်းပြီး ‘အူးယားးး!’ လို့ အူကာ လေယာဉ်ပေါ်က ခရီးသည်တွေရဲ့ စနက်ခ်မုန့်ထုတ်တွေကို လိုက်လုစားတာပေါ့”

“အောင်မလေး မေမေရယ်၊ ယုန်က မုန့်လိုက်လုတော့ လေယာဉ်မှူးကြီးက ဘာလုပ်လဲ”

“လေယာဉ်မှူးကြီးကလည်း အဲဒီ Boeing 767 ငှက်ကြီးကို တိုကျိုကနေ တခြားမြို့တွေဖြစ်တဲ့ ဖူကူအိုကာတို့၊ အိုဆာကာ တို့ဆီ အမြန်ဆုံး မောင်းပြေးရတာပေါ့။ လေယာဉ်ပေါ်ပါတဲ့ ခရီးသည်တွေ ကလည်း ကြောက်ကြောက်နဲ့ အမှတ်တရ တံဆိပ်ဝိုင်း လေးတွေ၊ အထူးလက်မှတ်လေးတွေ ကိုင်ပြီး လိုက်ပါလာကြရသတဲ့!”

တုတုက ခါးကိုကိုင်ပြီး အူတက်အောင် ရယ်တော့သည်။

“မေမေ ပြောတဲ့ ပုံပြင်ကလည်း ရယ်ရလိုက်တာ… ဒါနဲ့ ငှက်ကြီးက ခရီးဆုံးရောက်သွားတော့ ဘာဖြစ်လဲ”

ဒေါ်ချောချောလည်း သတင်းစာကို ဆက်ကြည့်ရင်း မသိမသာ သမ်းဝေလာသည်။

“ခရီးဆုံးရောက်တော့ ငှက်ကြီးက ပင်ပန်းလွန်းလို့ အိပ်ပျော်သွားသတဲ့ သမီးရဲ့… အဲဒီလိုပဲ ပုံပြင်ထဲက ချီခါဝါ လေးတွေရော၊ လေယာဉ်မောင်းတဲ့သူတွေရော၊ ဒီအခန်းထဲမှာရှိတဲ့ KG တန်း ကျောင်းသူလေး တုတုရော အားလုံး မျက်လုံးလေးတွေ ပိတ်ပြီး အိပ်ပျော်သွားကြသတဲ့ကွယ်…”

တုတုက ပြုံးစိစိဖြင့် “မေမေကလည်း သိရက်နဲ့၊ ဒါ ANA ရဲ့ လေယာဉ်ပေါ်က တကယ့်အကြောင်းအရာတွေကို ပုံပြင်လုပ် ပြောနေတာ တုတု သိတာပေါ့” ဟု ခါးထောက်၍ ပြောလိုက်သည်။

ဒေါ်ချောချောက ပြုံးရင်း “အမလေး… ငါ့သမီးလေးက သတင်းစာတောင် ဖတ်တတ်နေပြီပေါ့၊ ကဲပါ အိပ်တော့… မနက်ဖြန် ကျောင်းနောက်ကျရင် အဲဒီချီခါဝါ လေယာဉ်ပျံစီးပြီး သွားရလိမ့်မယ်” ဟု ဆိုကာ အိပ်ရာဝင်မီးကို ဖျတ်ခနဲ ပိတ်လိုက်တော့သည်။

တုတုလေးလည်း ” ဟုတ်ကဲ့ပါ မေမေ ရေ… မနက်ဖြန် ချီခါဝါ လေယာဉ်ပျံကြီး စီးပြီး ကျောင်းသွားမယ်” ဟု တိုးတိုးလေး ရေရွတ်ရင်း ခဏအတွင်းမှာပဲ ချိုမြိန်တဲ့ အိပ်မက်ကမ္ဘာထဲသို့ အိပ်မောကျသွားတော့သတည်း။

စာကိုး:

HEADLINE: ANA Unveils Chiikawa-Themed Boeing 767 Jet, SOURCE: Kyodo News

ဦးနှောက်လှိုင်းဖတ်ကိရိယာနှင့် နည်းပညာခေတ် ချစ်သူနှစ်ဦး

ဆေးတက္ကသိုလ် နောက်ဆုံးနှစ်ကျောင်းသား ကိုသားကြီးတစ်ယောက်မှာ ခေါင်းကိုက်ရောဂါတစ်ခု ရှိနေသည်။ ယင်းမှာ အခြားမဟုတ်၊ သူ၏ချစ်သူ ကွန်ပျူတာကျောင်းသူ ရွှန်းရွှန်း၏ စိတ်ကို မခန့်မှန်းနိုင်ခြင်းပင်တတည်း။ ရွှန်းရွှန်းက စိတ်ဆိုးလျှင်လည်း ဘာကြောင့်ဆိုးမှန်းမသိ၊ အမြဲတမ်း အဆူခံနေရသဖြင့် ကိုသားကြီးမှာ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ ဦးနှောက်ဆဲလ် သန်းပေါင်းများစွာ ဆုံးရှုံးနေရသည်။ ယခုလည်း ရွှန်းရွှန်း၏ မွေးနေ့အတွက် လက်ဆောင်ပေးရန် စဉ်းစားမရဖြစ်နေချိန်တွင် ရွှန်းရွှန်းကို မေးကြည့်ပြန်တော့လည်း မိန်းကလေးသဘာဝ “ဘာဖြစ်ဖြစ်ရတယ်၊ ကိုယ့်သဘောပဲ” ဟုသာ ဖြေလေသည်။

သိပ္ပံနည်းကျမှ ယုံကြည်သူ၊ ဆေးစာအုပ်ကြီးများကို ပုံစံခွက်အတိုင်း ကျက်မှတ်လာသည့် ကိုသားကြီးအဖို့ ဤစကားသည် နက်နဲလွန်းလှရာ နောက်ဆုံးတွင် ရပ်ကွက်ထဲတွင် နာမည်ကြီးလှသော ဗေဒင်ဆရာကြီး ဦးမှန်ထံသို့ သွားရောက်ကာ ချစ်သူ၏ စိတ်ကို လှမ်း၍ မေးမြန်းရတော့သည်။

ဗေဒင်ဆရာကြီး ဦးမှန်က ကိုသားကြီး၏ မျက်နှာကို ခပ်တည်တည်ကြည့်ကာ …

“မင်းကောင်မလေးက အခုချိန်မှာ အရောင် တောက်တောက်ပြောင်ပြောင် ပစ္စည်းတစ်ခုကို လိုချင်နေတယ်” ဟု ရှေ့ဖြစ် ဟောလိုက်သည်။ (ဦးမှန် ဆိုလိုသည်မှာ မိန်းကလေးတိုင်း ကြိုက်တတ်သည့် စိန်နားကပ် သို့မဟုတ် ရွှေလက်ကောက်ကို ရည်ရွယ်ခြင်းပင်)။ သို့သော် ယုံကြည်တတ်သည့် ကိုသားကြီးကမူ ဤဟောကိန်းကို တစ်မျိုး ကောက်ချက်ချကာ စိတ်လှုပ်ရှား စွာဖြင့် ပြန်လာခဲ့သည်။

ထိုအချိန်တွင် ရွှန်းရွှန်းမှာ သူ မှာထားသည့် နျူရို နည်းပညာသုံး အလူမီနီယံ ငွေရောင်စပ်ထားသော “ဦးနှောက်လှိုင်းဖတ် စမတ်ဦးထုပ်” (brainwave-reading device) ရောက်လာသဖြင့် ကိုသားကြီးကို ဂုဏ်ယူပြရန် ကော်ဖီဆိုင်သို့ အမြန် ခေါ်လိုက်သည်။ ကော်ဖီဆိုင်သို့ ရောက်သောအခါ ရွှန်းရွှန်းက ထိုဦးထုပ်ကို ဆောင်းပြကာ “ဒီဦးထုပ်က စိတ်ကူးထဲက အတိုင်း ဖုန်းကို ပွတ်လို့ရတယ်သိလား၊ တော်တော်မိုက်တယ်။ ပြီးတော့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ privacy ဥပဒေ (Neurorights) တွေတောင် ရှိတယ်လေ” ဟု ရှင်းပြလေသည်။

ကိုသားကြီးကလည်း ဗေဒင်ဆရာကြီး ဦးမှန်၏ ဟောကိန်းကို ဖျတ်ခနဲ သတိရသွားပြီး “သြော်… ငါ့ချစ်သူ လိုချင်တဲ့ ငွေရောင်ပစ္စည်းဆိုတာ ဒီဦးထုပ်ကို ဆိုလိုတာကိုး” ဟု ကောက်ချက် ချလိုက်တော့သည်။ ထို့နောက် ရွှန်းရွှန်း မသိအောင် နောက်ထပ် အဆင့်မြင့် နျူရို ဦးထုပ်တစ်လုံးကို ဝယ်ယူကာ မွေးနေ့လက်ဆောင်အဖြစ် ပေးရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။

ပြဿနာက ကိုသားကြီး ဝယ်လိုက်သည့် နျူ ရိုဦးထုပ်သည် ဗိုင်းရပ်စ်ပါသော App တစ်ခုနှင့် မတော်တဆ ချိတ်မိသွားခြင်းပင်။ နောက်တစ်ရက်တွင် ချိန်းတွေ့ကြသောအခါ ရွှန်းရွှန်းက ထိုဦးထုပ်အသစ်ကို ပျော်ပျော်ရွှင်ရွှင် ဆောင်းလိုက်လေသည်။ သို့သော် ထိုဦးထုပ်ပါ ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် သူမ၏ အခွင့်အရေးများ (Neurorights) မှာ ချက်ချင်း ချိုးဖောက်ခံလိုက်ရပြီး သူမ၏ အတွေးများအားလုံး ဖုန်းလိုင်းပေါ်သို့ စာသားများအဖြစ် တိုက်ရိုက် တက်လာ တော့သည်။

ကိုသားကြီး၏ ဖုန်းပေါ်တွင် ပေါ်လာသော ရွှန်းရွှန်း၏ အတွေးများမှာ… “ကိုသားကြီး ဝတ်လာတဲ့ အင်္ကျီက လယ်ကွင်း ထဲက စာခြောက်ရုပ်နဲ့ ဘာမှမခြားဘူး၊ အသည်းယားလို့ အခုပဲ   ပါးရိုက်ချင်နေပြီ” ဟူ၍ ဖြစ်နေသည်။ ကိုသားကြီးမှာ ချစ်သူက ရှေ့တွင် မျက်နှာချိုသွေးနေသော်လည်း ဖုန်းစခရင်ပေါ်မှ ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း ပေါ်နေသည့် ဒေတာများကို မြင်ရသောအခါ အသက်ရှူပင် မှားသွားရသည်။

စုန်းပူးသလို ဖြစ်နေသော ချစ်သူကို မည်သို့ကယ်ရမှန်းမသိတော့ဘဲ တုန်လှုပ်ချောက်ချားနေသော ကိုသားကြီးသည် နောက်ဆုံးတွင် ဉာဏ်ကြီးရှင် ဗေဒင်ဆရာကြီး ဦးမှန်ထံသို့ အပြေးအလွှား ပြန်သွားရတော့သည်။ ဗေဒင်ဆရာကြီး ဦးမှန်က ရွှန်းရွှန်း ခေါင်းပေါ်က တလက်လက်တောက်နေသော စက်ကြီးကို မြင်လိုက်ရသည့်အခါ “ဟဲ့… ဒါ ဘာမန္တန် စက်လဲကွ” ဟု အလန့်တကြား အော်လိုက်သည်။

ထိုစဉ် ရွှန်းရွှန်းကလည်း ဦးမှန်ကို မြင်မြင်ချင်း စိတ်ထဲက ထင်သည်များကို အဆိုပါ ဦးထုပ်ကတစ်ဆင့် စပီကာဖြင့် အလိုအလျောက် အော်ပြောလေတော့သည်။ စပီကာမှ ထွက်လာသည့်အသံမှာ… “ဒီအဘိုးကြီး နှုတ်ခမ်းမွှေးကလည်း ရှည်လိုက်တာ၊ လူလိမ် ဗေဒင်ဆရာ အစစ်ပဲ ဖြစ်ရမယ်” ဟူသတည်း။

ဦးမှန်မှာလည်း မိန်းကလေး စုန်းပူးနေပြီဟု အထင်မှားကာ ယပ်တောင်ဖြင့် ရိုက်ရန်ပြင်ပြီး ရေမန်းများ ပက်ရန် လုပ်လေရာ၊ ထိုစဉ် ရွှန်းရွှန်း၏ နျူရိုဦးထုပ်မှာ ရှော့ခ်ဖြစ်သွားပြီး မီးပွားများ တဖျပ်ဖျပ်ပွင့်ကာ ရပ်တန့် သွားတော့သည်။

နောက်ဆုံးတွင် ရွှန်းရွှန်းသည် သူမ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံခွင့် (Mental Privacy) ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အဆိုပါ နျူရို ဦးထုပ်ကို အမှိုက်ပုံးထဲသို့ ဒေါသတကြီး ပစ်ထည့်လိုက်သည်။ ထို့အပြင် ကိုသားကြီးကိုလည်း နောက်တစ်ကြိမ် ဗေဒင် ထပ်မေးပါက လမ်းခွဲမည်ဟု ကြောက်မက်ဖွယ် ရာဇသံပေးလေတော့သည်။ ဆရာကြီး ဦးမှန်လည်း နည်းပညာ ခေတ်ကြီးထဲတွင် ဗေဒင်ဟောရသည်မှာ အရင်လို မလွယ်ကူတော့ကြောင်း ခေါင်းကိုက်စွာဖြင့် ညည်းတွား နေရစ်တော့သည်။

နျူရိုနည်းပညာ (Neurotechnology)

နျူရိုနည်းပညာ (Neurotechnology) ဟူသည်မှာ လူသားတို့၏ အာရုံကြောစနစ်နှင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ကာ ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း၊ ဆန်းစစ်သုံးသပ်ခြင်းနှင့် ပြုပြင် ပြောင်းလဲခြင်း တို့အတွက် အသုံးပြုသော နည်းပညာရပ်များ၊ ဆော့ဖ်ဝဲများနှင့် လျှပ်စစ်ပစ္စည်းကိရိယာများကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ ၎င်းသည် ဦးနှောက်အတွင်းရှိ လျှပ်စစ်လှိုင်းအချက်ပြမှုများကို ဒီဂျစ်တယ်ကမ္ဘာနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည့် အရေးပါသော နည်းပညာ တံတားတစ်ရပ်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။

ဤခေတ်မီနည်းပညာရပ်ကို အာရုံကြောသိပ္ပံ (Neuroscience)၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံနှင့် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်တို့ ပေါင်းစပ်၍ အဓိက ရည်ရွယ်ချက် သုံးရပ်ဖြင့် ဖော်ဆောင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာအနေဖြင့် ဦးနှောက်၏ ရှုပ်ထွေးလှသော တည်ဆောက်ပုံနှင့် သိမြင်တွေးခေါ်မှု ဖြစ်စဉ်များကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်သဘောပေါက်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါဝေဒနာများကြောင့် ထိခိုက်ပျက်စီးသွားသော အာရုံ ခံစားမှုနှင့် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပြန်လည် ကုသပျောက်ကစားရန်အတွက် အထောက်အကူ ပြုသည်။ တတိယအချက်မှာမူ လူသားတို့၏ သိမြင်တွေးခေါ်နိုင်စွမ်းနှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းဆောင်ရည်များကို သဘာဝအတိုင်း ရရှိထားသည်ထက် ပိုမိုထက်မြက်ကောင်းမွန်လာစေရန် တိုးမြှင့် ဖန်တီးပေး ခြင်းပင် ဖြစ်ပေသည်။

နျူရိုနည်းပညာ (Neurotechnology) သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ယနေ့ခေတ်ကာလတွင် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက် ပြောင်းလဲလျက်ရှိရာ ဦးနှောက်နှင့် ကွန်ပျူတာ ချိတ်ဆက်မှုစနစ်များ (Brain-Computer Interfaces) သည် လူသားတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝနှင့် သိပ္ပံလောက တွင် အံ့သြဖွယ် အောင်မြင်မှုများကို ဖော်ဆောင်ပေးနေပြီဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤကဲ့သို့ နည်းပညာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိ လာခြင်းနှင့်အတူ လူသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် အဓိက ကျသော အခွင့်အရေးများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် လိုအပ်ချက်များလည်း တစ်စထက်တစ်စ ကြီးမားလာခဲ့သည်။

အထူးသဖြင့် “စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာလုံခြုံခွင့်” (Mental Privacy) ကိစ္စရပ်မှာ ပို၍ အရေးပါလာသည်။ ရှေးယခင်က လူသားတို့၏ အတွေးအမြင်များ၊ ခံစားချက်များနှင့် စိတ်ကူး စိတ်သန်းများသည် ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် လုံးဝကင်းကင်းရှင်းရှင်း ရှိခဲ့ပြီး မည်သူမျှ ဖောက်ဖွင့်မရနိုင်သော ကိုယ်ပိုင် လျှို့ဝှက်ချက်နယ်ပယ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်မီ ဦးနှောက်လှိုင်းဖတ် ကိရိယာများနှင့် နျူရိုနည်းပညာသုံး ပစ္စည်းများကြောင့် လူတစ်ဦး၏ အတွေးအကြံများကို ဖတ်ရှုနိုင်ခြေ သို့မဟုတ် ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ခြေ ရှိလာသည့်အခါ လူသားတို့၏ အတွင်းစိတ်လုံခြုံမှုမှာ ကြီးမားသော စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်လာရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် “နျူရိုအခွင့်အရေးများ” (Neurorights) ဟူသော သဘောတရားသည် အလွန်အရေးပါသော အကာအကွယ် တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာသည်။ နျူရိုအခွင့်အရေးများသည် လူသားတစ်ဦးချင်းစီ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှု၊ ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်ခွင့် (Cognitive Liberty) နှင့် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အမှတ်လက္ခဏာများကို ပြင်ပ အလွဲသုံးစား လုပ်မှုများမှ ကာကွယ်ပေးရန် ရည်ရွယ်သည်။ စက်ပစ္စည်း သို့မဟုတ် ဉာဏ်ရည်တု (AI) စနစ်များက လူသားတို့၏ ဦးနှောက်ဒေတာများကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရယူခြင်း၊ ထိန်းချုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြားဖြတ်ဖတ်ရှုခြင်းတို့ မပြုလုပ်နိုင်ရန် တင်းကျပ်သော ဥပဒေရေးရာနှင့် ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ မူဘောင်များ တည်ဆောက်ရန် အရေးတကြီး လိုအပ်နေပြီဖြစ်သည်။

နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ဆိုရသော် နျူရိုနည်းပညာသည် လူ့အဖွဲ့ အစည်းကို နယ်ပယ်သစ်များသို့ တိုးတက် စေနိုင်စွမ်း ရှိသော်လည်း ၎င်း၏ နောက်ကွယ်တွင် လိုက်ပါလာမည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံရေးနှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများကို လျစ်လျူရှု၍ မရပေ။ နည်းပညာ တိုးတက်မှုနှင့်အတူ လူသားတို့၏ အရင်းခံ အခွင့်အရေးနှင့် လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို တစ်ပါတည်း ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်နိုင်မှသာ ရေရှည်တည်တံ့မည့် တိုးတက်သော အနာဂတ်ကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

လက်ရှိအချိန်တွင် ချီလီ (Chile) နိုင်ငံသည် နျူရိုနည်းပညာဆိုင်ရာ အန္တရာယ်များမှ ပြည်သူတို့၏ Brain Data နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် Neurorights ကို ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး ထည့်သွင်း အတည်ပြုခဲ့သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

နည်းပညာများ အလွန်မြန်ဆန်စွာ တိုးတက်နေသောကြောင့် ကုမ္ပဏီကြီးများ သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းများက လူသားတို့၏ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အတွေးအခေါ်များကို စောင့်ကြည့်ခြင်းမျိုး မလုပ်နိုင်စေရန် ဤအခွင့်အရေးများသည် အနာဂတ် လူသား မျိုးနွယ်အတွက် အလွန်အရေးပါသော ဥပဒေကာကွယ်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။

စာကိုး:

• HEADLINE: Chile Enshrines Neurorights in Constitution, SOURCE: The Neurorights Foundation & Nature Journal Reports
• HEADLINE: Ethics of Brain-Computer Interfaces and Mental Privacy, SOURCE: MIT Technology Review & Stanford News
• HEADLINE: The NeuroRights Initiative: Protecting Human Brain Data, SOURCE: Columbia University (Dr. Rafael Yuste)
• OECD Guidelines and Legal Frameworks for Neurotechnology, SOURCE: Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)