ဒေါက်တာအောင်ကြီး

ကျုပ်တို့ ဂါဇာကလူတွေ အဆင်ပြေပါတယ်။ နို့ … ခင်ဗျားတို့ရော၊ ခင်ဗျားတို့ရဲ့လိပ်ပြာတွေ၊ ခင်ဗျားတို့ရဲ့ တန်ဖိုးထားမှုတွေ အစစအရာရာ အဆင်ပြေကြရဲ့လား၊ ကျုပ်တို့က ခင်ဗျားတို့အတွက် စိတ်ပူနေတာ။ – ရီးမ်အဘူဂျာဘာ၊ ဂါဇာကမ်းမြောင်ရှိ ဒေးယားအယ်လ်-ဘာလာမြို့၌နေထိုင်သူ(ပြင်သစ်ရုပ်မြင်သံကြား၊ ၁၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ အင်တာဗျူး) တလောက စာရေးဆရာပေါင်း ၇၀ နီးပါးပါဝင်ရေးသားထားသည့် “ဂါဇာရဲ့ အရုဏ်ဦး” (Daybreak in Gaza) စာအုပ်ဖတ်ရသည်။  ပါလက်စတိုင်းယဉ်ကျေးမှု၊ သမိုင်းနှင့် လူမှုဘဝတို့ကို ဖော်ကျူးထားသည့် စာပေါင်းစု (Anthology) ဖြစ်ပြီး ဆောင်းပါး၊ အက်ဆေး၊ ကဗျာ၊ စစ်အတွင်းဒိုင်ယာရီ၊ လူတွေ့မေးမြန်းခန်း၊ ပါးစပ် ရာဇဝင်၊ ဓာတ်ပုံနှင့် ပန်းချီသရုပ်ဖော်ပုံများပါသည်။ ယင်းစာအုပ်ထဲမှ  ကဗျာဆရာမ ဟင်းဒ်ဂျူဒါ၏ “စစ်ကြီးအတွင်းမှာ” (In Times of […]

( ၁ ) ၁၉၃၀ ဖွား စာရေးဆရာ / သတင်းစာဆရာ အော့တာပါဗယ်လ်က ချက်ကိုစလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ မြို့တော် ပရာ့ဂ်ဇာတိ။ အဖေက ဂျူးလူမျိုး နယ်လှည့်အရောင်းသမား။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း မိသားစုအားလုံးလိုလို အဖမ်းခံရပြီး နာဇီအကျဉ်းစခန်းများ၌ ချုပ်နှောင်ခံရသည်။ ဂျူးလူမျိုးမဟုတ်သည့် သူ့အမေနှင့်သူ နှစ်ဦးတည်းအိမ်မှာ ကျန်ရစ်သည်။ သူတို့မြို့လေးက ချက်နိုင်ငံအလယ်ပိုင်း တစ်နေရာမှာတည်ရှိတဲ့ Buštěhrad ဆိုတဲ့ မြို့လေး။ သူ့စာအုပ် “ငါးတွေ အကြောင်း ကျွန်တော်ဘယ်လိုလုပ်သိလာခဲ့သလဲ” (How I came to know fish) က ဥရောပ အလယ်ပိုင်း ဒေသရဲ့ ဆိုးရွားလှတဲ့ ခေတ်ကာလကို ခြယ်မှုန်းထားတာ။ ပါဗယ်လ်က အားကစားသတင်းထောက်လည်း လုပ်သည်။ ရေဒီယိုနှင့် သတင်းစာတွေ မဂ္ဂဇင်းတွေမှာ အားကစားသတင်းဝေဖန်သူလည်း လုပ်သည်။

အိန္ဒိယနိုင်ငံသား ဆစ်ခ်လူမျိုးစာရေးဆရာ ကွတ်ရှ်ဝမ့်ဆင်းရ်1 (၁၉၁၅-၂၀၁၄) ၏ Indian Humour ကိုပြန်ဆိုသည်။ အမေရိကန်စာရေးဆရာ လီးဆီးဂဲလ်ရဲ့ “ရယ်မောခြင်းကအရေးကြီးတယ်” စာအုပ်ဖတ်ရကာမှ ကျုပ်တို့အိန္ဒိယတိုင်းသားတွေမှာ ရှေးခေတ်ဟောင်းကနေ ဒီကနေ့အထိ လက်ဆင့်ကမ်းသယ်ဆောင်လာတဲ့ ဟာသအစဉ်အလာကြီးရှိမှန်းသိရသဗျ။ ကျုပ်တို့ဘိုးဘေးဘီဘင်တွေက သူတို့ရဲ့ဘုရင်တွေ၊ နိုင်ငံရေးသမားတွေ၊ စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတွေကို တယ်ကလိထိုးခဲ့ကြသကိုး။ အဲသလိုအရေးပါတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးတွေကို မယားကြီး မယားငယ်တွေရဲ့ ကြိုးဆွဲခံနေရသူတွေ၊ ဇနီးမယားတွေက ဒူးမနာသားတွေထုတ်လုပ်ပြီး သူတို့ရဲ့ခေါင်းပေါ်ကိုအတင်ခံနေရသူတွေအဖြစ် လှောင်ပြောင်ခဲ့ကြသတဲ့။ ပြီးတော့ ကျုပ်တို့မှာ ဘာဘဲလ်, တီနာလီ၊ ရာမန်၊ ဂိုပေါလ်ဘိုးလို နန်းတွင်းပျော်တော်ဆက်တွေရှိသလေ။ သူတို့အလုပ်က သူတို့သခင်ထုတ်တဲ့ ဉာဏ်စမ်းပုစ္ဆာကိုပြေလည်အောင်ဖြေရှင်းရတာလည်းရှိရဲ့။ တခြားသခင်တွေရဲ့ အကြံပေးတွေ ပျော်တော်ဆက်တွေနဲ့ အပြိုင်နွှဲရတာလည်းရှိရဲ့။ သူတို့ရဲ့ ဟာသ ဇဝနဉာဏ်နဲ့ ပြက်လုံးတွေက သိပ်ထူးထူးကဲကဲကြီးတော့မဟုတ်ပေဘူး။ သို့ပေမဲ့ ဒီကနေ့အထိ သူတို့ဉာဏ်စမ်းပုစ္ဆာတွေ ဟာသတွေကို လူတွေကတန်ဖိုးထားကြတုန်း။

တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာအယူအရ အဝလောကိတေသွရ (စကြဝဠာစောင့် ကရုဏာရှင်နတ်မင်း)ရဲ့အသွင်တော်ကိုယူထားတဲ့ ဒလိုင်းလားမားအရှင်သူမြတ်ဟာ တစ်နေ့တော့ ကားလမ်းဘေးမှာ ကလေးတွေ ဘောလုံး ကန်နေတာကို ရပ်ကြည့်မိသတဲ့။ သူငယ်စဉ် “လဟာမို” ဘဝ တိဗက်ပြည်အရှေ့မြောက်ပိုင်းက သူတို့ရွာလေးမှာ ဘောလုံး ကစားခဲ့ ရတာတွေကို သတိရမိ၊ လွမ်းဆွတ်တမ်းတမိသတဲ့။ တစ်နေ့ခင်း သူငယ်ချင်းတွေက သူတို့နဲ့အတူဘောလုံးကန်ဖို့ သူ့ကိုတကြော်ကြော်အော်ခေါ်နေချိန်မှာ ဗောဓိသတ္တလူဝင်စားကို လာရောက်ရှာဖွေတဲ့ စူးစမ်းရေးအဖွဲ့ရောက်လာသတဲ့။ အဲဒီအခိုက်အတန့်မှာပဲ သူ့ဘဝတစ် ဆစ်ချိုးခဲ့ရသတဲ့။ သူရပ်ကြည့်နေတဲ့ဘောပွဲအကြောင်းပြောရင်းက ကဗျာဆရာက သူ့ငယ်ဘဝကိုခင်းပြတယ်။ ဒီတော့ ဘောလုံးပွဲထဲကို သူ့ဘဝတစ်ပိုင်းတစ်စက ဝင်လာလိုက် ထွက်သွားလိုက်။ ဘောပွဲကလည်းရင်ဖိုစရာ၊ သူ့ဘဝကလည်း ရင်ဖိုစရာ။ ဘောပွဲအရှိန်တက်လာသလို သူ့ဘဝကလည်း အရှိန်တက်လာ။ နောက်ဆုံးမတော့ ဘောပွဲပြီးသွားသလို သူ့ရဲ့ ငယ်ဘဝလည်းဆုံးခန်းတိုင်သွားခဲ့။ အဲဒီအချိန်ကစလို့ အရာအားလုံး ထာဝရပြောင်းလဲသွားခဲ့။ ၂၀၁၃ ခု မေလထဲ

ဂါးနီးကားမှာ ရွာတဲ့ (ဗုံး) မိုး ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံ၌ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖရန်ကိုခေါင်းဆောင်သော  ဖက်ဆစ်တပ်များက ဒီမိုကရေစီသမ္မတနိုင်ငံတော်အစိုးကို တော်လှန်ပုန်ကန်တိုက်ခိုက်သဖြင့် ပြည်တွင်းစဂါးနီးကားမှာ ရွာတဲ့ (ဗုံး) မိုးစ်ကြီးဖြစ်ပွားခဲ့ရသည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖရန်ကို,ကို ဂျာမန်ခေါင်းဆောင်ဟစ်တလာနှင့် အီတလီခေါင်းဆောင် မူဆိုလီနီတို့က ထောက်ခံအားပေးသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ထောက်ခံအားပေးမှုတွင် လေကြောင်းစစ်ကူပါ,ပါ သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၆ နေ့တွင် ဂါးနီးကားမြို့လေးကို ဂျာမန်လေတပ်မတော်က အပြင်းအထန် ဗုံးကြဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ တကယ်တော့ ဒီမြို့ငယ်လေးမှာ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာလုပ်ငန်းဘာမှမရှိ။ စစ်ပစ္စည်းထုတ်လုပ်သည့်စက်ရုံက မြို့အပြင်မှာရှိပြီး စစ်တန်းလျားနှစ်ခုက မြို့နှင့်မလှမ်းမကမ်းမှာရှိသည်။ ယင်းစစ်ရေးပစ်မှတ်များကို ဂျာမန်လေတပ်မတော်က လုံးဝတို့ထိမှုမရှိခဲ့။ ယခုဗုံးကြဲဖျက် ဆီးခဲ့သည့်ပစ်မှတ်တွေက စစ်ရေးနှင့်လုံးဝအကျုံးမဝင်တဲ့ အရပ်သူ အရပ်သားနေတဲ့နေရာတွေ။                           ဤဗုံးကြဲမှုက ဝေဟင်မှအကြားမလပ် တရစပ်ဗုံးကြဲခြင်း (aerial saturation bombing) တစ်ခုအဖြစ်သမိုင်းတွင်သွားသည်။

Historian Roger Spiller (1944-2017) declared that “the most frightening lesson” he has learned from military history is that “ordinary” people are capable of heinous crimes in the right circumstances. စစ်နှင့်လုလင် ဆရာဇော်ဂျီ (၁၉၀၇-၁၉၉၀) ၏ကဗျာတိုထွာတွေဖတ်တိုင်း ရင်ထဲဆွေးသလိုလို၊ တစ်စုံတစ်ခုကိုဆုံးရှုံးသွားသလိုလို ခံစားရတဲ့ကဗျာက “စစ်နှင့်လုလင်” (၁၉၅၁) ကဗျာ။ ကဗျာသုံးပိုဒ်ထဲက နောက်ဆုံးအပိုဒ်ဖတ်ရတိုင်း ကျွန်တော့်ရင်ထဲတလှပ်လှပ်။ လွတ်လပ်ရေးဟုယေးဘိတ်ကုန်စင်၊ ချင်းတွင်းဝင်သည်လုလင် တိုက်ပွဲဆိုင်ခဲ့၏။ တော်လှန်ရေးဟုရန်ကြွေးဆပ်ချင်၊ တောခိုဝင်သည်လုလင် သေနတ်ကိုင်ခဲ့၏။ ပွဲတခုတွင်၊ တိုက်ကင်းပြင်သော်အရှင်လှလှ၊ ရန်ဓားပြကိုလက်ရဖမ်းလေ၊ မှာလိုက်ချေလည်းသေမင်းသခင်၊ သွေးနတ်ဝင်သည်လုလင် မထိန်းနိုင်ခဲ့ပြီ။             ဆရာဦးခင်ဇော် (ကေ)နှင့် တက္ကသိုလ်ညိုမေ ဆရာဦးခင်ဇော် (၁၉၀၅-၁၉၈၉) က ဆရာဇော်ဂျီ့ကဗျာကို War and Youth ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ယင်း    ကဗျာကိုပင် တက္ကသိုလ်ညိုမေက Youth and War ဟုပြန်ဆိုခဲ့ပြီး ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္က     သိုလ်ကလောင်အသင်းက ထုတ်ဝေခဲ့သော “စစ်မုန်းသူကဗျာများ” (The Songs of Peace) မြန်မာ-    အင်္ဂလိပ်စာအုပ်၌ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဆရာတို့နှစ်ဦး၏ဘာသာပြန်ကို မူရင်းကဗျာနှင့်တိုက်ပြီး တစ်ပိုဒ်ချင်း ဆွေးနွေးသွားပါမည်။ လွတ်လပ်ရေးဟုယေးဘိတ်ကုန်စင်၊ ချင်းတွင်းဝင်သည်လုလင် တိုက်ပွဲဆိုင်ခဲ့၏။ ဦးခင်ဇော် (ကေ)  For freedom’s cause He marches up from Mergui, Ye, Even up to

ဂွာရာနီကာလား၊ ဂွာယာနီးကားလား၊ ဂါးနီးကားလား  စပိန်လူမျိုး ကမ္ဘာကျော်ပန်းချီဆရာကြီး ပတ်ဘလိုပီကာဆိုအကြောင်းပြောလျှင် ဂွာရာနီကာနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးချိုးဖြူငှက်အကြောင်းက အမြဲလိုလိုပါသည်။ တစ်ခုက စစ်ဆန့်ကျင်ရေးပန်းချီကား၊ တစ်ခုက ငြိမ်းချမ်းရေးသရုပ်ဖော်ပန်းချီ။ စပိန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ဂွာရာနီကာရွာ၏အဖြစ်အပျက်ကို ဖတ်ရှုခံစားပြီး ခြယ်မှုန်းထားသည့်အတွက် ဒီပန်းချီကားက ဂွာရာနီကာအမည်တွင်သွားတာ ဖြစ်သည်။ စပိန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်အစပ်တွင် ဘတ်စ်ခ် (Basque) လူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ Basque Country (ဘတ်စ်ခ်နယ်မြေ) ရှိသည်။ ဂွာရာနီကာက ထိုနယ်ထဲက တောမကမြို့မကျ မြို့ငယ်လေး။ စစ်ရေးအရ မည်သို့မျှအရေးပါအရာရောက်သည့်ရွာ မဟုတ်လေ။  Guernica ကို ဂွာရာနီကာ / ဂွာယာနီးကားဟု ရေးကြ၊ ဖတ်ကြတာများသည်။ ဒီနာမည်ကို ဘတ်စ်ခ် (Basque) လို၊ စပိန်လို ဘယ်လိုအသံထွက်သလဲ။ သူတို့အသံထွက်ကို မိမိနားထောင်ကြည့်သော်လည်း အသံကိုသေချာဖမ်း၍မရ။ အင်္ဂလိပ်အသံထွက်ကတော့ လွယ်သည်။ ဂါးနီးကား / ဂဲရ်နီးကား

ဆလာဗင်ဒါ ဒရာကူလစ်ချ် (၁၉၄၉-   ) ဂိုရန်ယဲလ်လီဆစ်ချ် – အေးဆေးတည်ငြိမ်သော ငါးမျှားသမားနှင့် စစ်ရာဇဝတ်သား ဘော့စနီးယားနိုင်ငံ၊ ဘီယဲလ်ယင်းနားမြို့ဇာတိ ဆာ့ဗ်လူမျိုး ဂိုရန်ယဲလ်လီဆစ်ချ် (Goran Jelisić) ကို ၁၉၉၂ ခုနှစ် မေလအတွင်း အကျဉ်းသား ၁၃ ယောက်ကို သတ်ဖြတ်မှုဖြင့် သည်ဟိဂ်အခြေစိုက် “ယခင်ယူဂိုဆလားဗီးယားအတွက် နိုင်ငံတကာ ရာဇဝတ်ခုံရုံး” (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia – ICTY) က ထောင်ဒဏ် အနှစ် ၄၀ ချမှတ်ခဲ့သည်။ ဘော့စနီးယားနိုင်ငံ ဘာ့ဂျ်ကောရဲစခန်းနှင့် ဘာ့ဂျ်ကောအနီးရှိ လုခါအကျဉ်းစခန်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် လူသတ်ပွဲအတွက် ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခံရခြင်းဖြစ်သည်။ အသတ်ခံရသူ အရေအတွက်က တကယ်တမ်း တစ်ရာကျော်ကျော် ရှိသည်ဟု ယူဆရသည်။ အကျဉ်းသားအများစုက